Problemy uzależnień

Problemy dotyczące używania środków psychoaktywnych, w tym ryzykowne bądź szkodliwe spożywanie napojów alkoholowych oraz będące ich konsekwencją problemy uzależnień składają się na jeden z kluczowych problemów społecznych. Są one często przyczyną rozwoju wielu poważnych chorób oraz innych problemów społecznych, takich jak dysfunkcja i rozpad rodziny, niedobory wychowawcze i rozwojowe dzieci, przemoc w rodzinie, czy inne zachowania karalne, w tym przestępstwa i wykroczenia drogowe, a także będące konsekwencją spożywania napojów alkoholowych podczas ciąży – zespół płodowy (FAS) i alkoholowe uszkodzenia płodu (FAE). Dostęp osób nieletnich do napojów alkoholowych, przyzwolenie społeczne na traktowanie w kategoriach żartu stanu nietrzeźwości oraz problemów będących następstwem nadużywania napojów alkoholowych szczególnie zobowiązuje wszystkie podmioty mające wpływ na kształtowanie zachowań społecznych do podejmowania rzetelnych działań w tym obszarze. Nadużywanie alkoholu powoduje straty także w obszarze emocjonalnym, moralnym i ekonomicznym, odnosząc się zarówno do osób nadużywających alkoholu jak i osób im najbliższych. Ponadto, problem alkoholowy może dotyczyć wszystkich grup społecznych, wiekowych oraz zawodowych.

Krótka charakterystyka spożywania alkoholu w województwie śląskim:

W październiku i listopadzie 2011 roku w ramach międzynarodowego projektu: „European School Survey Project on Alcohol and Drugs” (ESPAD) w województwie śląskim zrealizowano audytoryjne badania ankietowe na próbie reprezentatywnej uczniów klas trzecich szkół gimnazjalnych (wiek: 15 lat) oraz klas drugich szkół ponadgimnazjalnych (wiek: 17 lat). Jak wynika z przeprowadzonych badań, napoje alkoholowe są najbardziej rozpowszechnioną substancją psychoaktywną wśród młodzieży. Chociaż raz w ciągu całego swojego życia alkohol piło 87,0% uczniów z młodszej grupy i 95,5% uczniów ze starszej grupy. W czasie ostatnich 12 miesięcy przed badaniem piło jakiekolwiek napoje alkoholowe 75,1% młodszych uczniów i 90,8% uczniów starszych. Warto zauważyć, że odsetki konsumentów alkoholu, definiowanych jako osoby, które piły jakikolwiek napój alkoholowy w czasie ostatnich 12 miesięcy przed badaniem, w przypadku uczniów młodszych nie odbiegają znacznie od odsetków konsumentów stwierdzanych w badaniach na populacji osób dorosłych. Na tym tle mniej dziwi wyższy odsetek konsumentów w klasach starszych, gdyż większość uczniów z tych klas w momencie badania zbliżała się do wieku dorosłości. Natomiast niewiele niższy odsetek konsumentów alkoholu wśród uczniów klas trzecich gimnazjów – głównie piętnastolatków budzi niepokój, spoglądając na rzecz, czy to z perspektywy zdrowia publicznego, czy norm prawnych.

Picie napojów alkoholowych jest na tyle rozpowszechnione, że w czasie ostatnich 30 dni przed badaniem piło 51,8% piętnastolatków i 73,9% siedemnastolatków. Zauważyć należy, że badanie było realizowane w październiku i listopadzie. Okres ten nie obejmował zatem świąt, karnawału, czy wakacji, które jak można przypuszczać, szczególnie sprzyjają okazjom do picia alkoholu. Najbardziej popularnym napojem alkoholowym wśród całej młodzieży jest piwo, a najmniej – wino. Picie piwa zadeklarowało w tym czasie większości badanych, ponad połowa gimnazjalistów (51,6%) i ponad dwie trzecie uczniów starszych (70,9%). Wino piła jedna czwarta młodszej młodzieży objętej badaniem (25,9%) i ponad jedna trzecia uczniów ze starszej grupy (36,5%). Szczególnie niebezpieczne dla zdrowia młodego człowieka, jak również dla porządku publicznego, jest picie alkoholu w znacznych ilościach, prowadzących do przekroczenia progu nietrzeźwości. W czasie ostatnich 30 dni przed badaniem chociaż raz upiło się 19,9% uczniów z młodszej kohorty i 31,8% ze starszej grupy wiekowej. W czasie całego życia ani razu nie upiło się tylko 52,7% uczniów młodszych i 29,5% uczniów starszych.

Dla porównania. Uczniowie w województwie śląskim podobnie często jak uczniowie w województwie mazowieckim deklarowali picie napojów alkoholowych kiedykolwiek w życiu, a także picie w ciągu ostatnich 12 miesięcy i 30 dni przed badaniem. W porównaniu do innych województw poziom rozpowszechnienia picia alkoholu przez młodzież w województwie śląskim jest zauważalnie niższy. Największe różnice, sięgające 7-10% odnotowano w przypadku częstego picia przez starszą młodzież.
W porównaniu do innych województw (dolnośląskie, mazowieckie, opolskie, zachodniopomorskie), w województwie śląskim obserwuje się niższe spożycie piwa w młodszej kohorcie, natomiast konsumpcja wina i wódki pozostaje na poziomie zbliżonym do odnotowanego w innych województwach. Wśród starszej młodzieży wino jest tak samo popularne we wszystkich województwach. Znaczące różnice, przekraczające dziesięć punktów procentowych, obserwujemy w przypadku konsumpcji piwa, która pozostaje na najniższym poziomie w województwie śląskim. Również spożycie wódki jest rzadziej deklarowane przez starszych uczniów w badanym województwie niż ma to miejsce na innych porównywanych obszarach.

Przekraczanie progu nietrzeźwości kiedykolwiek w życiu, a także w czasie 12 miesięcy i 30 dni przed badaniem, zdarzało się w województwie śląskim rzadziej niż w województwach: dolnośląskim, opolskim i zachodniopomorskim. Jedynie w porównaniu do województwa mazowieckiego, na terenie województwa śląskiego odnotowano więcej upijającej się młodzieży.

W województwie śląskim odsetki osób deklarujących bardzo łatwy dostęp do napojów alkoholowych fluktuowały przez cały siedmioletni okres objęty badaniami. Jednak porównanie ocen z 2004 r. i 2011 r. wskazuje na spadek dostępności każdego z trzech napojów alkoholowych, według ocen uczniów z młodszej kohorty w większym stopniu – piwa i wina, a najmniejszym – wódki. Porównanie ocen dokonywanych przez badanych z próby ogólnopolskiej w 2003 r. i 2011 r. pokazuje stały trend spadkowy w przypadku każdego z badanych napojów alkoholowych. W efekcie tych zmian dostępność wszystkich trzech napojów alkoholowych w województwie śląskim wydaje się mniejsza niż średnio w kraju, niezależnie od tego, czy bierzemy pod uwagę oceny formułowane przez gimnazjalistów, czy uczniów szkół ponadgimnazjalnych.

Z badania zrealizowanego w listopadzie i grudniu 2010 r. na losowej próbie mieszkańców województwa śląskiego w wieku 15-64 lata wynika, że badani mieszkańcy województwa częściej deklarowali picie alkoholu w tym okresie niż respondenci z próby ogólnopolskiej. Struktura konsumpcji ze względu na typ alkoholu jest zróżnicowana zarówno pomiędzy próbami wojewódzkimi jak i próbą ogólnopolską. Największe różnice występują w przypadku piwa oraz wina, a najmniejsze w przypadku napojów wysokoprocentowych, gdzie różnice są minimalne. Badani mieszkańcy województwa śląskiego wypijali średnio 2,5 litra czystego alkoholu zawartego w napojach spirytusowych, gdy za podstawę obliczeń przyjmiemy wszystkich badanych, oraz 4,0 litry gdy weźmiemy za podstawę tylko konsumentów tychże napojów. Dla porównania, wyniki z próby ogólnopolskiej kształtowały się odpowiednio na poziomie 2,3 litra i 3,9 litra.

Mieszkańcy województwa śląskiego w porównaniu do próby ogólnopolskiej także częściej przyznawali się do picia nadmiernego, definiowanego jako wypijanie przynajmniej 6 standardowych porcji alkoholu przy jednej okazji, czyli co najmniej 6 szklanek piwa (250ml.), 6 kieliszków wina (100ml.), 6 kieliszków wódki lub innego napoju spirytusowego (30ml). Prawie 41% respondentów z województwa w ogóle nie deklarowało nadmiernego picia w ciągu ostatnich 12 miesięcy. Odsetek ten dla próby ogólnopolskiej był wyższy i wyniósł ok. 46%.

Złożoność problemów wynikających ze spożywania alkoholu oraz konsekwencje jakie powodują, wymaga prowadzenia wzajemnie uzupełniających się działań, umożliwiających udzielanie kompleksowego wsparcia osobom zagrożonym oraz dotkniętym tym problemem. Zasadne są zatem systematyczne oddziaływania profilaktyczne, edukacyjne, interwencyjne i naprawcze w tym obszarze. Ważne są także wszelkiego rodzaju działania ukierunkowane na przywracanie osób uzależnionych i ich rodzin do uczestnictwa w życiu społecznym i zawodowym. Powyższe wynika z przekonania, że interdyscyplinarny charakter działań prowadzonych w omawianym zakresie przyczyni się do zmniejszenia rozmiarów i skutków wynikających ze spożywania alkoholu w województwie śląskim.