Problemy uzależnień

Problemy dotyczące używania środków psychoaktywnych, w tym ryzykowne bądź szkodliwe spożywanie napojów alkoholowych oraz stosowanie nowych środków psychoaktywnych (potocznie określanych jako dopalacze) składają się na jeden z kluczowych problemów społecznych tj. uzależnienie. Używanie środków psychoaktywnych, często jest przyczyną rozwoju wielu poważnych chorób oraz innych problemów społecznych, takich jak dysfunkcja i rozpad rodziny, niedobory wychowawcze i rozwojowe dzieci, przemoc w rodzinie, inne zachowania karalne, w tym przestępstwa, wykroczenia drogowe itp.

Problem uzależnienia może dotykać wszystkich grup społecznych, wiekowych oraz zawodowych.

W 2015 roku przeprowadzono badanie poświęcone wybranym uzależnieniom behawioralnym, które przybliżyło kwestię społecznego postrzegania zaburzeń zachowania na tle uzależnień (M. Gwiazda, Komunikat z badań nr 76/2015 Pracoholicy, siecioholicy, hazardziści… uzależnienia od zachowań, CBOS, s. 6-7). Badani poproszeni zostali o ocenę stopnia szkodliwości wybranych uzależnień. Uzyskane średnie ocen wybranych uzależnień jednoznacznie wskazały ich hierarchię funkcjonującą w społecznej świadomości. Za najbardziej groźne uznano uzależnienia o charakterze chemicznym, tj. narkomanię i alkoholizm. Uzależnienia behawioralne, przede wszystkim zakupoholizm i pracoholizm, postrzegane są jako przypadłości o zdecydowanie mniejszym ciężarze gatunkowym.

Stosunkowo łatwy dostęp osób nieletnich do środków psychoaktywnych, zwłaszcza do napojów alkoholowych, przyzwolenie społeczne na traktowanie w kategoriach żartu stanu nietrzeźwości czy problemów będących następstwem nadużywania napojów alkoholowych zobowiązuje wszystkie podmioty mające wpływ na kształtowanie zachowań społecznych do podejmowania rzetelnych działań w tym obszarze.

Spożywanie alkoholu przez młodzież jest najczęściej występującym zachowaniem ryzykownym w tej grupie społecznej. Informacji na temat rozpowszechnienia picia alkoholu przez młodzież dostarczają m. in. badania w ramach międzynarodowego projektu badawczego na temat zdrowia i zachowań zdrowotnych młodzieży szkolnej HBSC (Health Behaviour in School-eged Children) oraz badania ankietowe prowadzone zgodnie z metodologią międzynarodowego Europejskiego Programu Badań Ankietowych w Szkołach ESPAD (European School Survey Project on Alcohol and Drugs).

Badania ESPAD przeprowadzono w województwie śląskim w latach: 2004, 2007, 2011 oraz 2015 na reprezentatywnej próbie uczniów klas trzecich szkół gimnazjalnych (wiek: 15-16 lat) oraz klas drugich szkół ponadgimnazjalnych (wiek: 17-18 lat). Zestawienie wyników uzyskanych w województwie śląskim w 2015 roku z wynikami z lat poprzednich wskazuje, że po spadku wartości każdego ze wskaźników picia młodzieży w 2011 roku, w roku 2015 obserwujemy ich wzrost, w szczególności w grupie młodszej (klasy gimnazjalne). Niepokoi fakt rosnącego spożycia napojów alkoholowych w każdej z badanych grup wiekowych zarówno w województwie śląskim jak i w kraju.

W ramach badania ESPAD przeprowadzono również pomiar czynników chroniących i czynników ryzyka. Jednym z podstawowych czynników ryzyka sięgnięcia po substancje psychoaktywne jest ich wysoka dostępność. Wśród substancji nielegalnych odsetek młodszych uczniów, którzy uważali daną substancję za niemożliwą do zdobycia waha się od 18,7% w przypadku przetworów konopi do 33,8% w przypadku heroiny. Spośród badanych, 14,5% oceniło zdobycie marihuany lub haszyszu jako bardzo łatwe. W drugich klasach szkół ponadgimnazjalnych w przypadku większości substancji nielegalnych w podobnym odsetku co młodsi uczniowie, badani uznali je za bardzo łatwe do zdobycia, z wyjątkiem przetworów konopi, które w tej grupie wiekowej oceniane były jako bardzo łatwe do zdobycia przez 23,2%.

Problem spożywania nowych substancji psychoaktywnych tzw. dopalaczy dotyczy głównie osób bardzo młodych – w grupie osób w wieku od 15 do 24 lat zatrucia stanowiły 58%. Niepokojącym zjawiskiem jest sięganie po środki zastępcze przez dzieci mające poniżej 15 lat. W analizowanym okresie zarejestrowano aż 78 takich zatruć (Państwowa Inspekcja Sanitarna, Ocena stanu sanitarno-epidemicznego województwa śląskiego za rok 2015)

Nadużywanie alkoholu powoduje straty w obszarze emocjonalnym, moralnym, ekonomicznym i zdrowotnym u osób nadużywających alkoholu oraz osób im najbliższych, jak również środowiska, w którym żyją. Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowym podaje, że ok. 2% populacji kraju to osoby uzależnione od alkoholu. Można zatem przyjąć, że w województwie śląskim szacowana liczba osób uzależnionych od alkoholu wynosi ok. 92 tys. osób. Uzależnienie jest zaburzeniem, które można rozpatrywać, na co najmniej trzech płaszczyznach – na poziomie biologicznym, psychicznym i społecznym. Corocznie, z przyczyn bezpośrednio i pośrednio związanych z nadużywaniem alkoholu, w Polsce umiera ok. 10 tys. osób (Główny Urząd Statystyczny).

Współuzależnienie jest zaburzeniem przejawiającym się w utrwalonej niszczącej formie funkcjonowania związanej z patologicznymi zachowaniami uzależnionego partnera, ograniczającej w istotny sposób swobodę wyboru postępowania, prowadząca do pogorszenia własnego stanu zdrowia i utrudniająca zmianę własnego położenia na lepsze. Z uwagi na to, że zdecydowanie większa liczba mężczyzn jest uzależnionych, współuzależnieniem częściej dotknięte są kobiety. Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych szacuje, że ok. 4% populacji to osoby dorosłe żyjące w otoczeniu alkoholika (współmałżonkowie, rodzice). Przenosząc ten odsetek na województwo śląskie można przyjąć, że ok. 152 tys. osób dorosłych żyje w otoczeniu alkoholika, a ok. 30 tys. dzieci wychowuje się w rodzinach alkoholików. Od 229 tys. do 321 tys. osób w województwie śląskim to osoby pijące szkodliwie (obliczenia własne ROPS, na podstawie liczby mieszkańców województwa śląskiego na dzień 31.12.2014 podanej przez Główny Urząd Statystyczny).

Samo spożywanie napojów alkoholowych przez kobiety w ciąży naraża płód na szkodliwe działanie alkoholu i tym samym może spowodować wystąpienie wielu nieprawidłowości w zakresie jego rozwoju fizycznego oraz umysłowego, w konsekwencji prowadząc do zaburzeń zachowania i funkcjonowania społecznego, które trwają całe życie. Zespół umysłowych i fizycznych zaburzeń związanych działaniem alkoholu na płód zwany Spektrum Poalkoholowych Uszkodzeń Płodu FASD (Fetal Alkohol Spectrum Disorder) zespół objawów, mogących wystąpić u dzieci, których matki spożywały alkohol w czasie ciąży. Diagnozowanie FASD wymaga specjalistycznych badań, w oparciu o które zespół lekarzy specjalistów dokonuje holistycznej oceny.

W 2015 roku w województwie śląskim funkcjonowały w sumie 84 placówki leczenia uzależnień, w tym: 53 poradnie i przychodnie, 19 oddziałów dziennych, 7 oddziałów całodobowych oraz 5 oddziałów leczenia alkoholowych zespołów abstynencyjnych (Wojewódzki Ośrodek Terapii Uzależnienia od Alkoholu i Współuzależnienia w Gorzycach, Raport o stanie lecznictwa odwykowego w województwie śląskim w 2015 roku). Więcej informacji o stanie lecznictwa odwykowego w województwie śląskim można przeczytać na stronie Wojewódzkiego Ośrodka Lecznictwa Odwykowego i Zakładu Opiekuńczo-Leczniczy w Gorzycach pod adresem: http://woloizol.com.pl/?page_id=49

W województwie śląskim w latach 2014 – 2015 funkcjonowało 8 ośrodków rehabilitacyjnych dla osób uzależnionych od środków psychoaktywnych, w których liczba łóżek wyniosła w 2015 r. – 232 (w 2014 r. – 222 łóżka). Średnia długość pobytu pacjenta w 2014 roku wynosiła 98,4 dnia. Dane na temat stacjonarnej opieki psychiatrycznej – ośrodków rehabilitacyjnych dla uzależnionych od substancji psychoaktywnych w województwie śląskim można znaleźć na stronie internetowej Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach: www.katowice.uw.gov.pl

Więcej informacji można znaleźć pod adresem https://puip.rops-katowice.pl/